Roze Reuzen: Aaïcha Bergamin, pionier voor trans rechten

Aaïcha Bergamin (1932-2014) was een Nederlandse trans pionier. In een tijd van zware sociale en juridische beperkingen wist zij als een van de eersten in Nederland haar geslacht officieel te laten bevestigen. 

Aaïcha werd in 1932 geboren als Leonhard Bergamin. Al op jonge leeftijd voelde ze zich vrouw. Op haar zeventiende danste ze in Amsterdam in de kleren van haar zus. Toen haar moeder haar betrapte met een Jamaicaanse danser, werd ze gedwongen opgenomen in een psychiatrische inrichting in Heiloo. Volgens de artsen was ze een homo met een trauma. “Ze lachten me domweg uit als ik vertelde dat ik me een vrouw voelde.” Desalniettemin waren de artsen van mening dat een jarenlang traject van therapieën en elektroshocks haar zou kunnen genezen. 

Bergamin besloot daarop naar Parijs te vluchten. Ze kwam terecht in een bruisend nachtleven vol travestieten en trans personen. Het was een belangrijk keerpunt in haar leven, eindelijk kon ze zichzelf zijn: “Mijn ziel kwam naar buiten, ik heb me nooit meer afgeschminkt.” 

gedwongen opname en een nieuw leven in parijs  

In de jaren vijftig keerde ze terug naar Amsterdam. Het was destijds vrijwel onmogelijk voor trans personen om regulier werk te vinden. Bergamin werkte daarom als sekswerker.  Dit bracht haar regelmatig in conflict met de politie. Een oude Algemene Plaatselijke Verordening, die terugging tot de tijd van Napoleon, verbood ‘het zich in het openbaar vertonen in kleding van de andere kunne’. Trans vrouwen werden daardoor vaak lastiggevallen, vernederd en bespot. De voortdurende repressie had zware gevolgen. Verschillende vriendinnen van Bergamin raakten psychisch in de knel en overleden door zelfdoding. 

hoe aaïcha bergamin in 1973 juridisch als vrouw werd erkend  

Voor Bergamin zelf kwam er pas verlichting toen haar geslacht officieel werd aangepast in haar paspoort. Begin jaren zeventig onderging ze een geslachtsbevestigende operatie. In die tijd moesten veel trans personen daarvoor uitwijken naar het buitenland, zoals Casablanca of Londen, en hormonen werden vaak via de zwarte markt verkregen. Ook Bergamins traject verliep moeizaam: een eerste operatie in Amsterdam was slechts gedeeltelijk geslaagd, waarna ze opnieuw werd geopereerd in Engeland. Ze was opgelucht, maar sprak ook over de pijn: “Ik was een schoonheidsfoutje, een vrouw met een penis. Het is vreselijk moeilijk om dat te veranderen. Het geeft veel psychische en lichamelijke pijn.”

Uiteindelijk kon Aaïcha zich in 1973 bij de burgerlijke stand inschrijven als ‘kind van het vrouwelijke geslacht’. Een betrokken advocaat van de Genderstichting had een maas in de wet gevonden: zogenaamde ‘misslagen’ in geboorteaktes konden verbeterd worden. Een rechter ging hierin mee, waardoor ze officieel als vrouw werd geregistreerd. Lange tijd zou Bergamin een van de weinigen zijn die dit voor elkaar kreeg.  

Ze was ook de eerste trans vrouw in Nederland die in het huwelijksbootje stapte. De toegestroomde pers zag het als een pure sensatie. Wettelijk was er wat geregeld, maar sociaal gezien moest er nog veel bereikt worden.  

de transgenderwet en excuses van de overheid 

Pas in 1985 kwam er in Nederland wetgeving die geslachtswijziging op identiteitsbewijzen mogelijk maakte, al waren de voorwaarden streng: een operatie en onomkeerbare sterilisatie waren verplicht. In 2014 werd de wet pas aangepast en verviel de verplichting tot operatie en sterilisatie. In 2020 bood de Nederlandse overheid excuses aan en werd financiële compensatie toegekend aan mensen die onder de oude wet hadden geleden.   

Aaïcha Bergamin maakte deze veranderingen niet meer mee. Ze overleed op 31 mei 2014, kort voordat de nieuwe wet in werking trad. 

Deze rubriek is een samenwerking tussen Winq en platform With Pride – verhalen uit het queer archief.