Dolly Parton (1946–2026): de countrykoningin die ons leerde dat iedereen zichzelf mag zijn
Ze laat een oeuvre na dat diep in de queer cultuur is verankerd
Dolly Parton was voor miljoenen mensen veel meer dan de vrouw achter ‘Jolene’, ‘9 to 5’ en ‘I Will Always Love You’. Voor generaties lhbtiqa+-personen was ze een soort beschermengel in een glitterjurk: flamboyant, geestig en vooral onvoorwaardelijk aan hun kant. Op 25 augustus overleed de countrylegende op 80-jarige leeftijd. Ze laat een oeuvre na dat diep in de queer cultuur is verankerd – maar ook een lange geschiedenis van woorden en daden waarmee ze duidelijk maakte: iedereen mag zichzelf zijn.
Dat Dolly een groot queer publiek had, begreep ze zelf maar al te goed. In 2014 vertelde ze aan Billboard dat haar homoseksuele fans wisten dat ze hen volledig accepteerde. Ze herkende iets van hun strijd in haar eigen leven: ook zij had moeten vechten om zichzelf te mogen zijn. "I think everybody should be allowed to be who they are, and to love who they love", zei ze. En tegen christenen die homoseksualiteit veroordeelden, was ze opmerkelijk uitgesproken: wie anderen veroordeelt, zondigt volgens haar zelf. "I try to love everybody."
‘waarom mogen ze niet trouwen?’
Al in 2009 sprak Parton zich publiekelijk uit voor huwelijksgelijkheid, jaren voordat het Amerikaanse Hooggerechtshof het huwelijk voor koppels van hetzelfde geslacht in 2015 landelijk legaliseerde. Haar formulering was typisch Dolly: ontwapenend en grappig, maar ondertussen glashelder. "Why can't they get married? They should suffer like the rest of us", grapte ze.
In 2017, tijdens het Australische debat over de openstelling van het huwelijk, herhaalde ze haar standpunt. "Love is love and we have no control over that", zei ze. Mensen moesten volgens haar gewoon met degene kunnen trouwen van wie ze hielden. Ze voegde daar vanuit haar christelijke overtuiging aan toe: "I'm not God. [...] I don't judge or criticise."
Die combinatie was belangrijk. Parton was geen seculiere provocateur die zich bewust afzette tegen het conservatieve Amerika waar ze vandaan kwam. Ze was een diepgelovige vrouw uit Tennessee die haar geloof juist gebruikte om liefde en acceptatie te verdedigen. Voor queer mensen die zelf met geloof worstelden, maakte dat haar boodschap extra krachtig.
ook trans mensen horen erbij
Partons steun strekte zich steeds nadrukkelijker uit tot transgender mensen. In 2005 schreef ze ‘Travelin' Thru’ voor Transamerica, de film over een transgender vrouw. Het nummer werd genomineerd voor een Oscar en bracht een trans verhaal naar een enorm mainstream publiek.
Toen in de Verenigde Staten wetten werden voorgesteld die transgender mensen beperkten in het gebruik van openbare toiletten, koos Parton niet voor het politiek correcte midden. In 2016 zei ze dat iedereen met respect behandeld moest worden en dat ze hoopte dat iedereen de kans kreeg ‘to be who and what they are’. Over de hele discussie rond toiletten maakte ze vervolgens een typisch Dolly-grapje: als zij nodig moest, zou ze gewoon gaan waar ze moest gaan.
En in 2023, toen haar thuisstaat Tennessee een reeks anti-transwetten invoerde, bleef ze bij die lijn. "I just want everybody to be treated good", zei ze. Ze wees erop dat transgender, homoseksuele en lesbische mensen deel uitmaakten van haar familie en van haar medewerkers. Niemand kon volgens haar meer aan zijn identiteit doen dan zij aan het feit dat ze Dolly Parton was.
een boodschap aan queer jongeren
Misschien was juist dat idee Partons belangrijkste boodschap aan jonge queer mensen: “Je mag zijn wie je bent.” Ze maakte daar geen ingewikkeld politiek verhaal van. Al in 1991 zong ze op Eagle When She Flies het nummer ‘Family,’ waarin ze homoseksualiteit zonder omhaal plaatste tussen alle andere dingen die binnen een familie kunnen voorkomen. Sommige familieleden zijn predikanten, andere zijn gay, verslaafd of ontspoord – maar niemand wordt verstoten omdat het familie is.
Dat was in 1991 geen vanzelfsprekend statement, zeker niet in de countrymuziek en al helemaal niet op het hoogtepunt van de aidscrisis. Voor jonge homo's en lesbiennes die zichzelf nauwelijks terugzagen in de populaire cultuur, was de boodschap revolutionair eenvoudig: je hoort erbij.
Parton bleef die boodschap herhalen. Tegenover Dazed zei ze in 2016 tegen haar queer fans: "You just be true to you and do your thing, and be proud of yourself." Ze benadrukte dat iedereen het recht had zichzelf te zijn en lief te hebben wie hij of zij liefhad.
ze draaide haar gezicht nooit weg van hiv en aids
Dat laatste is belangrijk, omdat Partons steun aan de lhbtiqa+-gemeenschap niet alleen uit mooie woorden bestond. Tijdens de aidscrisis, toen veel bekende Amerikanen liever zwegen, zette zij zich ook daadwerkelijk in.
In 1994 stelde ze ‘You Gotta Be My Baby’ beschikbaar voor een benefietalbum waarvan de opbrengst naar hiv- en aids-onderzoek ging. Een jaar eerder had haar productiebedrijf Sandollar Productions meegewerkt aan Common Threads: Stories from the Quilt, de Oscarwinnende documentaire over de levens van mensen die worden herdacht op de AIDS Memorial Quilt. Ook sprak Parton samen met tientallen andere countryartiesten in de campagne Break the Silence, die vooral bedoeld was om in landelijke Amerikaanse gemeenschappen het bewustzijn over aids te vergroten.
Daarmee deed ze iets wat achteraf misschien nog belangrijker is dan het lijkt: ze maakte van hiv en aids geen probleem van ‘anderen’, maar van mensen voor wie je zorg en mededogen moest hebben.
Lambda Legal, een van de belangrijkste Amerikaanse organisaties voor lhbtiqa+-rechten, benadrukte na haar overlijden dan ook expliciet dat Parton niet alleen de lhbtiqa+-gemeenschap steunde, maar ook mensen die met hiv leven. De organisatie stelde dat ze al ‘long before it was easy or popular’ duidelijk maakte dat queer mensen erbij hoorden.
dolly was van iedereen en dus ook van ons
Misschien verklaart dat waarom Dolly Parton zo'n bijzondere plaats heeft gekregen in de queer cultuur. Ze was niet perfect en ze was ook geen activiste in de traditionele betekenis van het woord. Ze vermeed politieke partijpolitiek en zei geregeld dat ze niet van controverses hield. Maar juist daardoor was haar voortdurende keuze voor liefde en acceptatie zo opmerkelijk.
Ze kwam uit een streng religieus en conservatief deel van Amerika, maar weigerde haar geloof te gebruiken om anderen uit te sluiten. Ze was een superster in een genre dat lang niet bekendstond om zijn ruimdenkendheid, maar werd omarmd door dragqueens, homoseksuele mannen, lesbiennes en trans personen. Ze trad op voor een publiek dat haar tot icoon had gemaakt en vond dat eigenlijk niet meer dan logisch: zij accepteerde hen, dus accepteerden zij haar.
haar boodschap was eenvoudig
Dolly Parton verloor ooit zelfs een Dolly-lookalikewedstrijd in een homobar in West Hollywood. De echte Dolly tussen de dragqueens – en dan ook nog verliezen. Het is misschien wel het perfecte beeld voor haar bijzondere relatie met de queer gemeenschap.
Want Dolly hoefde niet queer te zijn om van queer mensen te houden. Ze hoefde onze strijd niet zelf te hebben gevoerd om te begrijpen dat die strijd bestond. Haar boodschap was eenvoudiger: “Wees wie je bent, hou van wie je houdt, oordeel niet over anderen en laat niemand je klein krijgen.”
