Recensie Downtown: vriendschap in de schaduw van twee pandemieën

Wat blijft er over van een vriendschap en een liefde die op de dansvloer begon en stukliep op een virus waar nog niemand een naam voor had? In Downtown, de openingsfilm van het 46ste Nederlands Filmfestival, laat Michiel van Erp drie mannen elkaar na ruim dertig jaar terugvinden, midden in een nieuwe pandemie. Het resultaat is een film die schuurt en ontroert, en precies op het juiste moment in de bioscoop verschijnt.

Amsterdam, eind jaren tachtig. In nachtclub Downtown draait Ronnie (Daniel Cornelissen) als dj de platen en versiert Lennart (Sebastián Mrkvička) ondertussen de halve dansvloer. Lennart wil zich nergens aan binden, maar Ronnie, de oudste van de twee, wil dat eigenlijk wel, en dan vooral aan Lennart. Die balans is definitief weg wanneer de twintigjarige kunstenaar Bas (Thor Braun) binnenloopt: stralend, zorgeloos en onweerstaanbaar. Lennart valt als een blok voor hem, en Ronnie kijkt vanachter zijn draaitafel machteloos toe. Zo begint een driehoeksvriendschap die meer met liefde te maken heeft dan de drie mannen ooit hardop zullen toegeven.

Terwijl ze plannen maken voor een toekomst die eindeloos lijkt, verdwijnen er steeds meer vaste gezichten uit de club. Eerst gaan er geruchten rond, dan volgen de begrafenissen. En op een dag is ook Bas spoorloos. In een tijd zonder mobiele telefoon betekende dat al snel: voorgoed weggerukt uit het leven.

 de club als huiskamer

Downtown heeft echt bestaan, op dezelfde plek waar later de iT furore zou maken. Net als Mazzo en DOK waren dit Amsterdamse clubs waar Van Erp en scenarist Frank Houtappels hun eigen jonge jaren doorbrachten en van dichtbij zagen hoe aids als een alles verwoestende tornado door hun vriendenkring raasde. Dat noodlot is voelbaar in elke scène. De club is geen decor, maar een thuis, en de vriendschap een chosen family voor mannen van wie de band met hun eigen familie vaak al doorgesneden was. Juist daarom komt het zo hard aan wanneer hun enige vrijplaats langzaam leegloopt. Er is geen groot moment waarop het feest eindigt. Het dooft uit, danser voor danser.

Van Erp kent het Amsterdamse vrijgevochten leven als geen ander. Dat liet hij al zien met de serie Ramses over Ramses Shaffy, en met Niemand in de stad waarmee hij in 2018 ook al het Nederlands Film Festival opende. Met Downtown gaat hij dieper. Robin Campillo gaf de aidsjaren in Frankrijk een gezicht met de bevlogen film 120 battements par minute, en Russell T Davies deed dat in Groot-Brittannië met de aangrijpende serie It's a Sin. Het Amsterdamse verhaal bleef op het witte doek grotendeels onverteld, terwijl de stad in de jaren ‘80 een van de hotspots van het Europese homoleven was.

oude rekeningen en onuitgesproken keuzes

Van Erp vertelt het verhaal in drie lagen: de onbezonnen eerste helft van de jaren tachtig, de periode erna waarin de aids- en hiv-epidemie steeds meer slachtoffers eist, en 2021, toen covid de wereld in zijn greep had. Midden in de coronalockdown ziet de oudere Ronnie (Yorick van Wageningen) Bas (Roeland Fernhout) plotseling terug in de metro. Hij nodigt hem uit voor een diner, en ook Lennart (Hans Kesting) schuift aan: verbitterd en getekend door alles wat er sindsdien gebeurde.

Met drie man aan één tafel zitten was in die tijd al een kleine overtreding, en Houtappels speelt daar met zijn dialogen op slimme wijze mee. Woorden als besmetting, risicogroep en afstand houden hebben voor deze mannen een dubbele bodem. Ze hebben dit allemaal al een keer meegemaakt, alleen legde de wereld toen niet alles stil om hen te beschermen.

Wat volgt is een avond van oude rekeningen en onuitgesproken keuzes. Waarom verdween Bas plotseling? Wat heeft Ronnie al die jaren voor zich gehouden? En hoe leef je door als bijna iedereen met wie je jong was er niet meer is? Van Erp laat de herinneringen ongevraagd de claustrofobische eetkamer binnenlopen, zodat je als kijker het gevoel krijgt dicht bij hen aan tafel te zitten.

zes acteurs, drie levens, twee generaties

Het knappe is dat je geen moment twijfelt of je naar dezelfde mannen kijkt. De oudere acteurs bestudeerden zeer precies de scènes van hun jongere tegenspelers om al hun manieren over te nemen, en dat is goed te zien. Cornelissen geeft de jonge Ronnie een zachtheid die bij Van Wageningen is uitgegroeid tot een beschermende, bijna gelaten warmte. Mrkvička speelt Lennart met een fysieke overmoed, en Kesting laat zien hoe die onbevangenheid in dertig jaar heeft plaatsgemaakt voor afstandelijkheid. Braun maakt van Bas iemand op wie je net zo makkelijk verliefd wordt als Lennart. Dat maakt de ingetogen oudere Bas van Fernhout des te schrijnender.

breekbare vrijheid

Downtown komt uit vlak nadat Nederland werd opgeschrikt door de nieuwe uitkomsten van een vierjaarlijkse HBSC-onderzoek van de Universiteit Utrecht en het Trimbos-instituut. Hieruit blijkt dat het percentage jongens met een positieve houding tegenover homoseksualiteit tussen 2021 en 2025 bijna halveerde, van 40 naar 22 procent. Dat maakt Downtown meer dan een nostalgische terugblik. De generatie die de aidsjaren overleefde en de rechten bevocht die nu zo vanzelfsprekend lijken, wordt kleiner. Zelfs de jonge cast moest die tijd, zo vertelden ze eerder aan Winq, vooral reconstrueren uit films, documentaires en podcasts. Wie die verhalen niet kent, ziet ook niet hoe breekbaar die vrijheid is en hoe snel isolatie en eenzaamheid weer de kop op kan steken in de queer gemeenschap.

een eerbetoon met een waarschuwing

"Zorg dat we zichtbaar blijven," geeft een van de personages op zijn sterfbed als opdracht mee. Downtown is het antwoord op dat verzoek: een eerbetoon aan wie er niet meer is, en een stevige waarschuwing aan iedereen die denkt dat eenmaal bevochten vrijheden vanzelf voor eeuwig zijn.

★★★★★

Downtown opende op 25 september het Nederlands Film Festival en draait vanaf 1 oktober in de Nederlandse bioscopen.

Downtown is een ode aan een generatie