20 jaar Brokeback Mountain: hoe de klassieker een lans brak voor queer liefdesverhalen
Brokeback Mountain, over de heimelijke liefde tussen twee cowboys, keert 20 jaar na de oorspronkelijke release tijdelijk terug op het witte doek. Filmjournalist Nico van den Berg blikt terug op de hobbelige ontstaansgeschiedenis en het belang van deze omstreden klassieker.
Op 16 februari 2006 ging Ang Lees baanbrekende ‘gay cowboy film’, zoals hij toen werd genoemd, in 27 Nederlandse bioscopen in première. De faam was de film met lovende recensies en enthousiaste publieksreacties al vooruitgesneld. Maar zoals bij elke grote film die zich waagt aan het blootleggen van taboes, was er ook hier flink wat ophef rond de release. Zo was de film niet in Chinese bioscopen te zien, ondanks het feit dat regisseur Ang Lee oorspronkelijk uit China kwam. Ook in de meeste overwegend islamitische landen werd de film niet uitgebracht, al waren op al deze plekken talloze illegale dvd’s en videobanden van Brokeback Mountain verkrijgbaar. Inmiddels 20 jaar verder is-ie opnieuw te zien op het witte doek.
verliefde cowboys
De film begon in 1997 als een kort verhaal in The New Yorker, geschreven door Annie Proulx. Zij beschreef twee verliefde cowboys in een spel van aantrekken en afstoten, gevangen tussen hun gevoelens voor elkaar en de normen die de samenleving hen oplegt.
Meteen na verschijning, waren er al pogingen het verhaal te verfilmen. De eerste regisseur die het probeerde, was Gus Van Sant (o.a. My Own Private Idaho). Voor de hoofdrollen had hij grote namen als Leonardo DiCaprio, Matt Damon en Brad Pitt in gedachten. Die zagen het alle drie alleen niet zitten om een gay personage te spelen. “Ik heb al een gay film gedaan [The Talented Mr. Ripley – red.] en een cowboyfilm [All the Pretty Horses – red.], dus ik wil niet dat mijn volgende film een een gay cowboyfilm wordt”, aldus Damon. Van Sant haakte af en maakte in 2008 de film Milk, over het leven van de Amerikaanse homoactivist Harvey Milk.
creeped out
Vervolgens werd een flink aantal filmmakers benaderd om het project van de grond te krijgen, waaronder Edward Norton, Joel Schumacher en Pedro Almodóvar. Uiteindelijk hapte regisseur Ang Lee, bekend van spektakelfilms als Hulk en Crouching Tiger, Hidden Dragon. Hij wilde eigenlijk zijn regisseursstoel bij het grofvuil zetten, maar was na het lezen van het script zo ontroerd, dat hij toch ja zei. In films als The Ice Storm en Sense and Sensibility liet Lee al zien dat heimelijke liefdes in een repressieve omgeving hem na aan het hart liggen.
regisseur lee vangt de ontluikende intimiteit in terloopse blikken en aanrakingen.
Voor de casting van een van de hoofdrollen dacht Lee eerst aan acteur Mark Wahlberg, die in de jaren 90 goed lag in de gayscene door zijn ondergoedcampagne voor Calvin Klein, maar Wahlberg was “creeped out” door het script en sloeg de rol af. Uiteindelijk tekenden Heath Ledger en Jake Gyllenhaal voor de rollen van de twee cowboys te spelen.
eindelijk adem
Ang Lee laat de film beginnen in 1963, ergens in Wyoming, waar de jonge ranchknecht Ennis Del Mar (Heath Ledger) en de rodeocowboy Jack Twist (Jake Gyllenhaal) worden ingehuurd om schapen te hoeden op Brokeback Mountain. Te midden van dit klassieke westerndecor met ruig mannenwerk ontstaat er iets wat in hun wereld eigenlijk geen plek heeft: een sterke liefde die verder gaat dan een geile opwelling. Lee filmt de ontluikende intimiteit zonder grote gebaren, maar vangt die in terloopse blikken en aanrakingen. Een tent komt symbool te staan voor heimelijke lust en kwetsbaarheid. Als de zomer voorbij is, pakken beide mannen de draad van het conventionele bestaan weer op. Ennis trouwt, krijgt kinderen, en stort zich zwijgzaam op zijn werk. Ook Jack zoekt zijn uitweg in een huwelijk. Maar wat er op de berg gebeurde, kunnen ze niet loslaten. Ze blijven elkaar opzoeken, soms met jaren ertussen, waarbij elke ontmoeting voelt als een gulle hap adem na een decennium zonder zuurstof.
Dat de film er uiteindelijk kwam, was zeker in 2005 niet vanzelfsprekend. Queer verhalen in de bioscoop bestonden meestal hooguit in arthousefilms, of als tragisch of juist grappig bedoelde bijrol. Brokeback Mountain maakte een liefde tussen twee mannen invoelbaar voor het grote publiek, zonder in te leveren op integriteit of karakterontwikkeling. De film gaf ook een slimme twist aan het westerngenre: de cowboy als ultiem symbool van vrijheid werd ineens iemand die compleet gevangen zat in zichzelf.
Ook in Hollywood raakte de film duidelijk een snaar, Brokeback Mountain kreeg maar liefst acht Oscarnominaties, waarvan er drie werden verzilverd, waaronder die voor Ang Lees regie. Maar belangrijker dan de prijzen is de culturele erfenis. De film werd een referentiepunt voor veel films over mannenliefde en mannelijkheid die volgden, van God’s Own Country tot het recentere The History of Sound.
beste filmkus
Regisseur Ang Lee beschrijft zijn mijlpaal tegenwoordig als de film die hem zijn vertrouwen in het vak teruggaf. Acteur Jake Gyllenhaal benadrukt in recente terugblikken vooral hoe serieus en zorgvuldig iedereen aan de film werkte, en hoe hij nog steeds wordt geraakt door persoonlijke reacties van kijkers.
timberlake ‘grapte’ tijdens de mtv movie awards dat hij niet te dicht bij gyllenhaal wilde staan, bang dat hij anders een zoen van hem zou krijgen.
Heath Ledger overleed in 2008, slechts een paar jaar na de release, maar in de paar jaar daarvoor bleef hij de boodschap van de film hartstochtelijk verdedigen. Dat dat destijds hard nodig was, bleek bij de MTV Movie Awards in juni 2006, waar zanger Justin Timberlake de prijs voor Beste Filmkus uitreikte aan Gyllenhaal. Timberlake ‘grapte’ dat hij niet te dicht bij Gyllenhaal wilde staan, bang dat hij anders een zoen van hem zou krijgen. Zo’n ongepaste opmerking lijkt gelukkig inmiddels minder denkbaar.
Anno 2026 is Brokeback Mountain eenvoudig te streamen, maar wie toch de kans pakt om deze gerestaureerde versie in de bioscoop te zien, merkt dat de film echt is gemaakt voor het grote doek. De open vlaktes, de berglucht, de twee mannen die naast elkaar staan en tegelijkertijd mijlenver uit elkaar blijven.
Bij Pathé is de jubileumvertoning gepland van 12 tot en met 24 februari 2026, inclusief vertoningen rond Valentijnsdag. Ook in andere bioscopen en filmtheaters is de film vanaf 12 februari tijdelijk te zien.
