Transgenderwet heeft onmenselijke schade toegebracht

De oude transgenderwet die van kracht was in de periode 1985-2014 heeft heel wat leed berokkend aan transgender en intersekse personen. Zo is de eis om ‘onomkeerbare onvruchtbaarheid’ door velen als mensonterend ervaren. Ook de schadevergoeding die nadien is uitgekeerd, voelde als ‘willekeurig’.

Dit zijn enkele conclusies uit een nieuw rapport met de naam ‘Een onmenselijke wet’, dat is uitgevoerd door onderzoekers de Radboud Universiteit in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en wetenschap. De titel van het rapport verwijst naar de mensenrechten die zijn geschonden door de voorwaarden die waren verbonden aan de wet, waardoor namens de Staat in 2021 excuses zijn gemaakt.

schade en leed 

Over die voorwaarden later meer. Eerst uitleg over de werkwijze van de onderzoekers. Voor het rapport heeft een team van historici van de Radboud Universiteit ervaringen van transgender en intersekse personen onderzocht die leed hebben ondervonden van de voormalige wet. Voor het onderzoek zijn 28 diepte-interviews gehouden waardoor bredere patronen van schade en leed zichtbaar worden.

“Hierbij staat heel bewust niet het perspectief van wetgevers of behandelaars centraal in dit rapport, maar dat van de mensen die de gevolgen van de voormalige wet aan den lijve hebben ondervonden”, licht Marloes Hüsken toe, onderzoeker bij de Radboud Universiteit en een van de auteurs van het rapport.

lichamelijke, psychische en sociale gevolgen 

Binnen de toenmalige transgenderwet golden strikte eisen waaraan iemand moest voldoen om de wettelijke geslachtsregistratie te kunnen wijzigen. Zo moest iemand eerst onomkeerbaar onvruchtbaar zijn gemaakt. Daarnaast moest iemand verplicht ongehuwd zijn en daardoor dus vaak gedwongen gescheiden. Ook moest iemand ‘aan het wensgeslacht zijn aangepast voor zover dat medisch of psychologisch verantwoord was’.

Uit het rapport blijkt dat de lichamelijke, psychische en sociale gevolgen hiervan ingrijpend waren voor transgender en intersekse personen. Er was sprake van verlies van zeggenschap over lichaam en leven, verlies van vruchtbaarheid en toekomstperspectief, blijvende lichamelijke complicaties en rouw. De onderzoekers concluderen bovendien in het rapport dat vaak ruimte ontbrak in de ervaringen van de geïnterviewden om eigen behoeften, tempo en alternatieven te verkennen.

gevoel van rouw en pijn 

Als voorbeeld noemt het rapport dat mensen ingrijpende operaties vervroegd of tegen hun wens lieten uitvoeren om passende documenten te bemachtigen. Hülsken zegt hierover: “Met name de eis tot verplichte onomkeerbare onvruchtbaarheid liet diepe sporen na. Geïnterviewden spraken over de enorme impact hiervan op hun leven: het raakte aan kinderwens en biologisch ouderschap, verplichtte tot operaties en stopte de aanmaak van lichaamseigen hormonen. Bij sommigen van de getroffenen zorgde dit direct voor een gevoel van rouw en pijn, bij anderen kwam het besef van de impact soms pas jaren later.”

In het onderzoek is ook gesproken met verschillende intersekse personen. Deze groep had lichamelijke kenmerken die afweken van de gangbare medische definities van ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’. Zij kregen bij de geboorte altijd een van de twee geslachten toegewezen. De onderzoekers concluderen: wanneer zij zich later in hun leven niet konden vinden in die voor hen gemaakte keuze, waren ze in een aantal gevallen afhankelijk van dezelfde wet als transgender mensen, en daarmee dezelfde ingrijpende eisen. Ondanks dat de wet niet op hen was gericht.

excuses 

Naast ervaringen van de geïnterviewden onderzochten de onderzoekers ook de totstandkoming van de wet. Ook keken ze naar de excuses die zijn gemaakt in 2021 en wat dit heeft betekend voor de betrokkenen.

De Volkskrant meldt dat die excuses kwamen bij monde van toenmalig minister van Emancipatie, Ingrid Engelshoven (D66). De slachtoffers, in aantal geschat op zeker 2.000 transgender en intersekse mensen, drongen vervolgens aan op meer onderzoek naar het ontstaan van de wet en de gevolgen daarvan. Het resultaat is nu verschenen in de vorm van dit onderzoeksrapport.

willekeurig 

De krant sprak met Willemijn van Kempen, een van de slachtoffers van de oude transgenderwet. Zij zegt over de in 2021 gemaakte excuses: “Persoonlijk vind ik het heel goed dat het statement in 2021 gemaakt is. Nederland is de enige staat die officieel excuses heeft gemaakt. Maar die 5.000 euro vind ik erg willekeurig. De veteranen uit Srebrenica kregen dat bedrag, de slachtoffers van geweld in de jeugdzorg ook. Het voelt haast als een managementmodel voor het maken van excuses.”

Het volledige onderzoeksrapport is beschikbaar als pdf en te downloaden via de website van de Radboud Universiteit. 

Beeld: UnSplash