geschiedenis
Gayschiedenis: het Homomonument werd geboren op een bierviltje
Al meer dan 35 jaar prijkt op de Westermarkt in Amsterdam een gedenkplek van grote betekenis: het Homomonument. Een symbool van herinnering, strijd en trots. Ontwerper Karin Daan: “Tijdens de coronapandemie werd er zelfs yogales op gegeven, geweldig.”
Het iconische ontwerp voor het Amsterdamse Homomonument ontstond op een bierviltje. Karin Daan was eind dertig toen ze in haar stamkroeg Saarein, het oudste nog steeds bestaande vrouwencafé van Amsterdam, op een rond stukje karton een driehoek tekende die vanaf de Westermarkt uit de kade van de Keizersgracht stak. Een roze driehoek, welteverstaan, het symbool van de homobeweging. Deze geometrische vorm werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikt door de nazi’s om homoseksuele mannen te markeren in concentratiekampen.
In de jaren tachtig werd de roze driehoek omarmd als geuzensymbool, als teken van zichtbaarheid en verzet. “Er hing in die tijd een nieuwe energie in de lucht”, vertelt Daan. “Het was de periode van trots laten zien wie je was, van buttons op je colbert met een roze driehoek erop. Ook in de publieke ruimte moest er iets gebeuren, vond de gemeente Amsterdam.” Naast monumenten voor andere vervolgde groepen, wilde de gemeente een herdenkingsplek voor homoseksuelen. Niet op het Museumplein, zoals aanvankelijk het idee was, maar aan de Westermarkt – in de schaduw van het Anne Frank Huis.
verleden, heden, toekomst
Daan ontving een uitnodiging voor een besloten ontwerpwedstrijd. “Ik was tien jaar eerder afgestudeerd aan de kunstacademie in Arnhem, waar ik monumentale vormgeving had gestudeerd. Mijn benadering was altijd ruimtelijk en helder – ik noem het zelf environmental design.”
Haar ontwerp bestond uit drie driehoeken, elk met een eigen betekenis. “De eerste bevindt zich op straatniveau en wijst naar het Anne Frank Huis, als verbinding met de Tweede Wereldoorlog, het verleden. De tweede ligt in het water en wijst naar het Nationaal Monument op de Dam, het heden. De derde is verhoogd, en vormt daarmee een plek voor manifestaties, protesten, herdenkingen, speeches, of dans. Deze symboliseert de toekomst en wijst naar het oude kantoor van het COC op de Rozenstraat. De driehoeken vormen samen één grotere driehoek. Dat de punten daarvan precies naar bovengenoemde plekken wijzen, was volgens Daan het soort toeval dat ontstaat door goed ontwerp. “Je schuift, je tekent, je denkt. En dan ineens valt alles op z’n plek.”
De jury koos unaniem voor haar plan, maar tussen winnen en realiseren zat een lange weg. “Het was ontzettend moeilijk om het geld bij elkaar te krijgen. De gemeente wilde het graag, maar de homogemeenschap zag er het nut in eerste instantie niet van in. Er waren donaties, maar niet genoeg. Uiteindelijk kwam het monument er dankzij geld van het Rijk. Het werd onthuld in 1987.” Het oorspronkelijke monument was van beton, bekleed met een dunne laag graniet, maar die bleek niet bestand tegen wisselvallig weer. “Bijna direct na de onthulling vielen er al platen van af. Vervolgens werd besloten het opnieuw te maken van massief Portugees graniet, pas toen stond het er echt.”
van hossen tot huilen
Sinds de onthulling is het Homomonument uitgegroeid tot een levendige plek. “Ik woon er vlakbij en kom er nog vaak. Als ik in de buurt ben, loop ik er even overheen. Soms maak ik een foto. Laatst zag ik twee stelletjes en vijf duiven zitten op de treden van de driehoek aan het water, prachtig.”
Het monument wordt nog altijd actief gebruikt: voor herdenkingen, protesten, maar ook voor feesten en yoga-lessen. “Tijdens de coronapandemie stond er een vrouw op de driehoek les te geven, met allemaal mensen op matjes eromheen. Geweldig.” En dan zijn er de bloemen. “Toen Erwin Olaf overleed, lagen alle driehoeken vol. Zoveel liefde, zoveel respect. Dan weet je: het leeft nog steeds.” Maar het monument is er niet alleen voor verdriet. “Er moet ook gefeest worden. Alles mag daar gebeuren, zolang het met respect is.” Soms krijgt Daan de vraag of het monument niet een andere naam moet krijgen, iets inclusievers – bijvoorbeeld LHBTQ+-monument. Ze is daar resoluut in. “Nee. Het heet het Homomonument, zo is het bedoeld. De kracht zit in de naam én in de roze driehoek. Dat symbool werkt nog steeds. Het is prachtig dat de hele gemeenschap er samenkomt, maar de naam moet intact blijven.”
Wat haar het meest raakt, is dat het monument niet alleen functioneert als herdenkingsplek, maar ook als ontmoetingsplek. “Je ziet er toeristen zitten, kinderen spelen, Amsterdammers picknicken. Soms hebben ze niet eens door waar de driehoeken voor staan, maar dan kijken ze goed, lezen ze het informatiebord, en valt het kwartje. Dat is mooi.” Nog altijd ziet Daan het Homomonument als haar belangrijkste creatie. “Ik heb meer dan honderd werken gemaakt, klein en groot, maar dit ontwerp raakt me het diepst. Omdat het er moest komen. Omdat het nog altijd iets betekent. Omdat het leeft.”
