Designhemel Helsinki: van kinky kunst tot sauna’s

Helsinki is een paradijs voor designliefhebbers, waar functionaliteit en esthetiek samenkomen in warme interieurs, iconische architectuur en unieke sauna-ervaringen. Van het werk van Alvar Aalto tot queer erfgoed en kinky kunst: deze winterse citytrip laat zien hoe creativiteit en identiteit de Finse hoofdstad vormgeven.

Al in het vliegtuig zie ik ze liggen: de eilandjes voor Helsinki, onder een laag sneeuw en ijs. Ook de zee is dichtgevroren. Ik geniet van het uitzicht, tot ik mij het programma herinner: ik ga een ijsbad nemen in de Baltische Zee. Het besef daalt langzaam in. Dit wordt geen doorsnee citytrip. 

klep dicht en genieten

Sauna’s zijn in Finland een basisbehoefte. Van de 5,5 miljoen inwoners zouden er, naar verluidt, meer dan drie miljoen een sauna in huis hebben. Zelfs appartementen van bescheiden formaat beschikken vaak over een minivariant. Sauna’s zijn hier geen plek om gezien te worden, maar om tot rust te komen, te praten, te zwijgen, te bestaan. 

Midden in Helsinki staat Löyly, een publieke sauna aan zee. Het gebouw, volledig opgetrokken uit hout, werd in 2018 door Time Magazine uitgeroepen tot een van de honderd beste plekken ter wereld om te bezoeken. Het ontwerp is robuust en verfijnd tegelijk. Binnen ruikt het naar hout en stoom, buiten snijdt de ijskoude wind door alles heen. We bezoeken Löyly met stadsgids Juho Rautio, die me die ochtend al waarschuwt: “De Baltische wind is meedogenloos.” En dus sta ik in de kleedruimte een stuk of tien lagen uit te trekken: thermobroek, broek, thermoshirt, coltrui, trui, dikke jas. Twee mutsen, een sjaal, een dubbel paar handschoenen. Het heeft weinig zin gehad. Die min vijftien vindt zijn weg toch wel. 

Na de sauna volgt het ijsbad. De houten vlonder is keihard bevroren, de lucht scherp en droog. Ik neem een snelle dip in het wak in de Baltische Zee. Alle jubelverhalen van Wim Hof en Arie Boomsma ten spijt: het is allesbehalve fijn. Maar wanneer ik terug de sauna in stap, die hier nog traditioneel met hout verwarmd wordt, voelt het toch wel heel comfortabel – totdat een Amerikaan de met stoomdruppels bedekte sauna betreedt en keihard op z’n plaat gaat. 

sauna in de lucht

De combinatie van functionaliteit en design zie je overal terug in Helsinki. Neem het Finnair SkyWheel: een reuzenrad van veertig meter hoog, waarin zich, hoe kan het ook anders, een sauna bevindt. Terwijl je langzaam de hoogte in draait, zit je zwetend achter glas, met uitzicht over de haven en de stad. Het is absurd. “Maar mensen maken er echt gebruik van, al is-ie nu even buiten werking”, weet Juho. Geen sauna in de lucht dus voor mij, deze reis.

Juho woont overigens al zijn hele leven in Helsinki. Waar hij nu als tourguide werkt, was hij eerder jarenlang actief op een cruiseschip. Daar ontmoette hij ook zijn man, twintig jaar geleden. “Hij is Braziliaans, ik Fins. Een groter verschil in culturen bestaat bijna niet,” zegt hij. “Zeker omdat ik dol ben op warmte en hij op kou. Maar we zijn na al die jaren nog steeds gek op elkaar. Toen we in Finland een geregistreerd partnerschap konden aangaan, hebben we dat gedaan. En later zijn we getrouwd, zodra dat wettelijk mogelijk werd.” 

In het straatbeeld wisselen art nouveau, neorenaissance en Russische gebouwen van voor de revolutie elkaar af. Het zijn stille getuigen van een complexe geschiedenis. Eeuwenlang viel Finland onder Zweeds gezag – Zweeds is hier nog steeds een officiële taal – en later onder Russische overheersing. Pas in 1917 werd het land onafhankelijk, toen de Russische tsaren vielen en het rijk te druk was met zichzelf. 

Omdat het in de winter al rond vier uur ’s middags donker wordt, speelt ‘binnen’ en daarmee ook design hier een cruciale rol. Zeker de verlichting. Als je toch het grootste deel van de dag binnen doorbrengt, wil je dat het interieur warmte en schoonheid biedt. Geen toeval dat Finland een van de invloedrijkste ontwerpers van de twintigste eeuw voortbracht: Alvar Aalto. 

in de voetsporen van aalto

Aalto’s Finlandia Hall is een totaalontwerp, van de gevel tot de deurklinken. Wit marmer op de muren doet denken aan sneeuw en ijs, terwijl hout en licht zorgen voor zachtheid. Aalto geloofde dat architectuur menselijk moest zijn. Niet koel of afstandelijk, maar ondersteunend aan het dagelijks leven. In de Finlandia Hall komt dat terug. Want het is niet alleen een congreshal, er is ook een museum waar je meer te weten komt over Helsinki als designstad, en dan vooral over Finse designhelden. “Je leert hier alles”, weet de curator mij te vertellen. “Op dit moment is er een expositie over het leven van Alvar Aalto. Van de ontstaansgeschiedenis van de Finlandia Hall tot andere ontwerpen uit zijn koker.” Waaronder ook een sauna, uiteraard, het blijven Finnen.

Wie meer wil weten over het leven van Aalto, kan ook zijn voormalige woning bezoeken: het Alvar Aalto Huis en de Alvar Aalto Studio in Munkkiniemi, een prachtige buitenwijk van Helsinki. Door de ruimtes lopen is alsof je iemands gedachtewereld binnenstapt. Het huis ademt design en architectuur; in de studio liggen ontwerpschetsen van de grootheid nog op de tekentafels. “Hij wordt hier op handen gedragen”, vertelt Juho. “Alvar ontwierp samen met zijn echtgenote Aino en tweede vrouw Elissa Aalto ongelooflijk veel: van gebouwen en meubels tot glaswerk. Denk aan het bekende krukje met drie poten en de Aalto-vaas van Iittala.”

De items van Aalto kun je prima zelf in huis halen. Bij Artek bijvoorbeeld, de keten van designwinkels die zijn tweede vrouw Elissa startte en waarvan een prachtig filiaal te vinden is in de binnenstad van Helsinki. Of het eerdergenoemde Iittala, waar glasblazen tot een kunst is verheven. Juho heeft ook een praktische tip: “Omdat Finnen hun huisraad niet snel wegdoen, is Helsinki een paradijs voor vintageshoppers. Je vindt hier geen tweedehands Ikea, maar designklassiekers van Artek, Iittala en Marimekko in de kringloopwinkels.” 

moeminmania

De rijke ontwerpgeschiedenis van de Finnen komt tot leven in het Architecture & Design Museum Helsinki. Tijdens mijn bezoek is daar de tentoonstelling Escape to Moominvalley te zien, over de wereld van de Moemins, wezens uit een kinderboekenserie bedacht door de Zweedstalige Finse auteur Tove Jansson. Originele tekeningen, objecten en verhalen laten zien hoe diep deze figuren in de Finse cultuur verankerd zijn. Ook de vaste collectie van het museum is dik de moeite waard. Daarin zie je hoe Finse merken als Iittala, Artek en Marimekko een onderdeel uitmaken van het dagelijks leven.

Zelfs de hedendaagse architectuur draagt bij aan dat inclusieve stadsgevoel. Neem de Oodi-bibliotheek, een architectonisch hoogstandje tegenover het parlement. Er is veel meer te doen dan boeken lenen. “Mensen kunnen hier podcasts opnemen, kookworkshops volgen, taallessen krijgen”, vertelt onze gids. “Het is een verlengstuk van de stad.” Zelfs verjaardagsfeestjes worden hier gevierd. Niet zo gek, met min vijftien buiten. 

slapen tussen designsterren

Dat design ook buiten musea en designshops bestaansrecht heeft, bewijst onder meer het HOBO Hotel, waar ik verblijf. Het is ingericht door de Berlijnse Studio Aisslinger, die in het donkere Finland juist wilde opvallen met kleur. Denk aan een lobby met oranje-blauw-geblokte tegels op de vloer en een receptie van rode bakstenen. Ook in de kamers overheerst een gezellige colourblocking-sfeer: kobaltblauwe sofa’s, groene gordijnen en oranje muren. 

Op de agenda van het hotel staan queer nights, queereoke-avonden en queer markets. Vooral die laatste zijn leuk: ben je er toevallig bij, dan stallen jonge Finse queer ontwerpers er hun werk uit. Zoals Säde Rinne, die zowel met keramiek als met verf werkt, altijd vanuit lesbische thema’s. Of grafisch ontwerper Aatos Juho Saari, die tijdens de vorige editie van de queer market zijn kleurrijke, abstracte werk verkocht. 

HOBO is daarmee meer dan een hotel. Het is een ontmoetingsplek, een verlengstuk van de stad. Juist in een land waar het leven zich ’s winters grotendeels binnen afspeelt, is zo’n plek belangrijker dan je in eerste instantie zou denken. HOBO Hotel draagt met trots zijn Travel Proud badge; een erkenning van Booking.com voor de queervriendelijke houding van het hotel. 

kinky helsinki

Wie hoogstwaarschijnlijk ook een sauna in huis had, was kunstenaar Touko Valio Laaksonen, die bekendstaat om zijn rebelse leven. Touko, veel beter bekend als Tom of Finland, groeide op in een Finland waar homoseksualiteit tot 1971 strafbaar was en queer levens zich noodgedwongen in de luwte afspeelden. Juist daarom is zijn werk zo uitgesproken. In zijn tekeningen verbeeldde hij een wereld die haaks stond op schaamte en onderdrukking: mannen die elkaar begeren zonder schuldgevoel, hypermasculien, trots en zichtbaar. Leren jacks, uniformen en gespierde lichamen werden bij Tom geen karikatuur, maar een radicale herinterpretatie van mannelijkheid. Voor queer mannen wereldwijd bood zijn werk iets wat destijds zeldzaam was: herkenning, met een flinke vleug erotiek. 

Die impact reikte tot ver buiten Finland. In de Verenigde Staten groeide Tom uit tot een icoon van de leer- en gay liberation scene, vooral in de jaren zeventig en tachtig, toen zijn tekeningen circuleerden als stil verzet tegen conservatisme, én later, tijdens de aidscrisis, als symbool van queer overlevingskracht. Dat zijn nalatenschap vandaag de dag vooral daar wordt gekoesterd, zegt veel over hoe Finland lange tijd worstelde met zijn expliciete queer erfenis. 

Dit alles leert Filipe mij. Hij kwam bijna twintig jaar geleden vanuit Chili voor de liefde naar Helsinki en raakte gefascineerd door ‘Toms’ leven. “We wandelen vandaag de dag in zijn voetsporen”, vertelt Filipe. “Internationaal is hij veel groter dan hier bij ons. In Finland kent iedereen zijn naam, maar nalatenschap leeft hier minder.” Rond 2013 leek dat even te veranderen. “Van 2013 tot 2017 was hij ineens overal”, aldus Filipe. “Mode, design en zelfs postzegels. Die waren binnen drie dagen uitverkocht, hoogstwaarschijnlijk vanwege alle aandacht door de expositie en de film over het leven van Tom, die er toen óók ineens waren. Daarna ebde het weer weg. Ik hoop dat er binnenkort weer meer aandacht voor Tom komt, dat verdient hij.” Zijn gebeden zijn verhoord: voor september staat Tom of Finland The Musical in de planning – houd Winq in de gaten voor updates. Maar Filipe weet ook dat trends veranderen. “Nu zie je dat de Moemins weer terugkomen.” 

twee uitersten

Tove Jansson, de bedenker van de Moemins, vertegenwoordigt een andere vorm van queer zichtbaarheid. Zij leefde samen met haar partner Tuulikki Pietilä en verwerkte het queer perspectief subtiel in haar werk. In haar woning in Helsinki woonde het koppel ieder op een eigen verdieping, met een geheime deur om samen te kunnen zijn zonder dat iemand het doorhad. Filipe: “In de wereld van de Moemins is anders-zijn geen probleem dat opgelost moet worden, maar een gegeven: personages leven buiten het kerngezin, kiezen hun eigen vorm van samenzijn en bewegen vrij tussen rollen en identiteiten. Waar Tom seksualiteit expliciet tekende, schreef Tove over intimiteit, zorg en gekozen familie. Twee uitersten misschien, maar samen laten ze zien hoe breed en gelaagd representatie kan zijn.” 

Het blijft een vreemde tegenstelling. Het werk van Tove Jansson is overal: in museumwinkels, boekhandels en designstores zijn haar Moemins inmiddels opnieuw omarmd als cultureel erfgoed. Touko Valio Laaksonen daarentegen, lijkt langzaam uit het straatbeeld te verdwijnen. Zijn naam is nog bekend, maar zijn radicaliteit schuurt minder zichtbaar tegen het heden aan. Misschien omdat zijn werk confronteert, expliciet is en ons dwingt te kijken naar een queer geschiedenis die niet altijd comfortabel is. Juist daarom verdient Tom of Finland zijn plek terug in het verhaal van Finland. Niet alleen als internationaal icoon, maar als kunstenaar die hier leefde, werkte en zijn stempel drukte op queer zichtbaarheid in de hele wereld.