In de film The Activist is zelfs de liefde politiek

Met The Activist maakt regisseur Romas Zabarauskas zijn meest uitgesproken politieke film tot nu toe, zonder slogans of simpele antwoorden. De film laat zien wat er gebeurt als queer bestaan niet langer alleen persoonlijk is, maar onvermijdelijk politiek wordt.

Zabarauskas opereert al langer op het snijvlak van queer identiteit en maatschappelijke frictie. Zo draait Advokatas (The Lawyer) uit 2020 om een relatie tussen een Litouwse advocaat en een Syrische vluchteling. Het is een liefdesverhaal, maar onder de oppervlakte schuurt het voortdurend: privilege tegenover afhankelijkheid, West-Europa tegenover periferie, vrijheid tegenover repressie.

Queerness is in Advokatas geen strijdkreet, maar een kwetsbaar verhaal dat blootlegt hoe ongelijk de wereld is ingericht.

Ook in de thriller en roadmovie You Can't Escape Lithuania (2016) zit queer identiteit verweven in vragen over zichtbaarheid en controle. Wie bepaalt het narratief? Wie wordt bekeken, en door wie? Samen met het niet in Nederland uitgebrachte The Writer uit 2023 vormen deze films een breed portret van de Baltische queer scene.

expliciet verzet

Wat deze films gemeen hebben, is een zekere terughoudendheid. Zabarauskas observeert, voorzichtig en genuanceerd. Hij laat zien hoe queer levens zich tegen de mainstream in ontwikkelen, maar zet zelden de stap naar expliciet verzet. Met The Activist verschuift dat perspectief. Hier staat niet langer centraal hoe queer individuen zich aanpassen aan hun omgeving, maar wat er gebeurt wanneer ze die omgeving actief proberen te veranderen.

In de film volgen we Andrius, een queer activist die zich in de Litouwse hoofdstad Vilnius inzet voor lhbtiqa+-rechten, terwijl hij tegelijkertijd verwikkeld raakt in een complexe liefdesrelatie. Terwijl het anti-lhbtiqa+-sentiment toeneemt door demonstraties van extreem-rechts en conservatieve groepen en de politieke spanningen oplopen, komt ook zijn persoonlijke leven onder druk te staan: zijn partner wordt het dodelijke slachtoffer van geweld tegen queer personen.

In een wanhopige poging zijn dood te wreken, infiltreert Andrius in een groep skinheads waar hij denkt de moordenaar te kunnen vinden. Het levert een psychologisch kat-en-muisspel op dat bij vlagen interessant is, maar soms net de plank misslaat omdat de film te veel wil zeggen.

queer activisme

Waar Zabarauskas' eerdere werk draaide om relaties die onder druk staan door externe omstandigheden, gaat de hoofdpersoon in The Activist in de tegenaanval. Hierdoor wordt de politieke stem net wat te luid, ten koste van de intimiteit tussen de personages.

Activisme wordt ook niet als tovermiddel neergezet. Vergaderingen lopen vast, acties leveren weinig zichtbare winst op, gesprekken cirkelen zonder conclusie. Het resultaat is een portret van queer activisme dat weinig heroïsch is, maar des te herkenbaarder. Dit is geen film over grote overwinningen, maar over lang blijven volhouden.

Zoals vaker bij Zabarauskas zit de scherpte in de details. In hoe lichamen elkaar dicht naderen, hoe gesprekken net langs elkaar heen schuiven, hoe een mentale klik ineens verbroken wordt.

De camera zit dicht op de huid, maar trapt niet in vals sentiment. Je moet als kijker zelf betekenis geven aan het verhaal en de mensen, en dat maakt de kijkervaring soms wat afstandelijk.

Tegelijk is dat ook de kracht van The Activist. De film suggereert dat queer intimiteit in een vijandige omgeving nooit helemaal persoonlijk kan zijn. Alles wordt beïnvloed door politieke retoriek, sociale normen en impliciete of zelfs expliciete dreiging. Zelfs op momenten van rust hangt er een continue deken van spanning over alles heen.

De vraag wordt bijna onvermijdelijk: moet een film over activisme mobiliseren of juist observeren? The Activist kiest duidelijk voor dat laatste, maar verliest het eerste ook niet uit het oog.

queer klimaat in litouwen

De ontvangst in Litouwen weerspiegelt die ambiguïteit. In Vilnius en andere steden is er ruimte voor de film om een spiegel te zijn van en voor de queer gemeenschap. Een jonger publiek voelt met de film de aansluiting bij een meer internationale queer cultuur.

Maar buiten deze wat meer vrije plekken blijft het klimaat gespannen. Litouwen beweegt zich tussen Europese liberale kaders en een samenleving waarin conservatieve waarden nog stevig verankerd zijn. De lhbtiqa+-rechten staan er slecht voor: op de ILGA-Europe Rainbow Index staat het land op een schamele 36e plek in de lijst van 49 Europese landen.

Het huwelijk is er nog altijd voorbehouden aan hetero stellen en queer relaties worden door een groot deel van de samenleving nog altijd niet voor vol aangezien. Er is wat queer zichtbaarheid, maar vanzelfsprekend is die zeker niet. Films als deze worden al snel gezien als een woke statement of zelfs als provocatie.

Tegelijk maakt dat The Activist zeer relevant, want meer plekken in de EU kampen met queer rechten onder druk of zien ze opnieuw onderwerp worden van politiek debat. Zabarauskas maakt geen expliciete vergelijking, maar de parallellen dringen zich op.

The Activist is geen film die makkelijk wegkijkt. Wie bereid is zich in het verhaal te verdiepen, ziet een film die minder troost biedt dan Zabarauskas' eerdere werk, maar urgenter aanvoelt: alsof kijken alleen al een vorm van verzet wordt.

The Activist is nu te zien in de Nederlandse bioscopen.