Een groots eerbetoon: Carré eert oeuvre Hans van Manen

In December jongstleden overleed choreograaf Hans van Manen, maar zijn oeuvre zal altijd bij ons zijn. Om te beginnen met Hans van Manen in Carré.

Hans van Manen in Carré is geen gewoon balletprogramma. Het is een afscheid, een terugblik en tegelijk de bevestiging van hoe sterk één choreograaf het DNA van de Nederlandse dans heeft bepaald. In Koninklijk Theater Carré brengt Het Nationale Ballet een in memoriam aan queer icoon Hans van Manen, die afgelopen december op 93-jarige leeftijd overleed. Met vijf voorstellingen, en inmiddels een extra zesde vanwege de enorme belangstelling, wordt zijn werk niet alleen herdacht, maar opnieuw beleefd. Precies op de plek waar een van zijn meest baanbrekende creaties ooit in première ging. 

Centraal in het programma staat Live, het videoballet dat Van Manen in 1979 definitief op de internationale kaart zette. Maar ook Kammerballett, Two Pieces for HET en Black Cake maken duidelijk waarom hij al meer dan zestig jaar gezien wordt als grootmeester van het hedendaagse ballet. Vier werken die samen laten zien hoe veelzijdig, scherp en tijdloos Van Manens choreografische handschrift is. 

live: intimiteit als revolutie 

Toen Live eind jaren zeventig voor het eerst in Carré werd opgevoerd, was het effect schokkend en vernieuwend tegelijk. Van Manen doorbrak de traditionele scheiding tussen podium en publiek door film en dans letterlijk samen te brengen. Want wat zien wij? Een danseres staat live op het toneel, terwijl een cameraman haar van dichtbij volgt. Wat hij ziet, ziet het publiek op een groot scherm – in real time. Het resultaat is confronterend intiem. 

De kracht van Live zit niet in technische bravoure, maar in psychologische spanning. De toeschouwer wordt getuige van een getroebleerde relatie, verteld via dans, film en muziek van Franz Liszt. De close-ups dwingen je om te kijken, om nabij te zijn, bijna tegen je zin. Dat Van Manen dit alles zonder woorden wist te vertellen, maakte het werk revolutionair. Live groeide uit tot een wereldwijd geroemd meesterwerk en geldt nog altijd als een van de eerste echt geslaagde videoballetten.

kammerballett: pure choreografie 

Waar Live draait om confrontatie en verhaal, is Kammerballett een toonbeeld van Van Manens fascinatie voor vorm, structuur en muzikale intelligentie. Het ballet is strak, helder en ontdaan van opsmuk. Hier geen narratief, maar dans als autonome kunstvorm. 

Op muziek van onder anderen Kara Karayev, Domenico Scarlatti en John Cage ontvouwt zich een choreografie waarin de dansers voortdurend met elkaar in dialoog lijken. Van Manen speelt met contrasten: snelheid en stilte, afstand en nabijheid, spanning en ontspanning. Kammerballett wordt vaak geroemd om zijn ogenschijnlijke eenvoud, die in werkelijkheid een extreme precisie vereist. Voor dansers is het een technisch en muzikaal veeleisend werk; voor het publiek een les in kijken. Want elk gebaar telt, elke verschuiving heeft betekenis. 

two pieces for het: muziek als motor 

Met Two Pieces for HET laat Van Manen zien hoe diep zijn choreografie verankerd is in muziek. Op composities van Erkki-Sven Tüür en Arvo Pärt ontstaat een ballet dat zowel fysiek als contemplatief is. Het werk is opgebouwd uit twee delen die elk een andere sfeer ademen, maar samen een spanningsboog vormen die langzaam onder de huid kruipt. 

Van Manens bewegingstaal is hier sober, maar geladen. Lichamen bewegen zich door de ruimte met een vanzelfsprekendheid die misleidend is: wat er natuurlijk en misschien zelfs geïmproviseerd uitziet, is in feite tot in detail gecomponeerd. Two Pieces for HET wordt geprezen om zijn emotionele helderheid. Zonder expliciet verhaal roept het associaties op met verbondenheid, verlies en verlangen. Het werk schreeuwt niet, maar blijft resoneren. 

black cake: speels en scherp 

Black Cake laat een andere kant van Van Manen zien. Hier is hij speels en ironisch. Met een eclectische selectie muziek van onder anderen Tsjaikovski, Janáček, Stravinsky en Massenet ontstaat een collageachtig ballet dat steeds van toon wisselt. Het botst tussen humor en ernst. Maar ook tussen klassieke en moderne dans! 

Black Cake heeft een scherpe timing en een theatrale flair. Van Manen speelt met verwachtingen, zowel die van de dansers als van het publiek. Toch blijft ook hier zijn handschrift onmiskenbaar: heldere lijnen, de zo vaak aanwezige, subtiele, spanning tussen mannen en vrouwen, en een lekker gevoel voor muzikaliteit. Black Cake bewijst dat Van Manens werk nooit dogmatisch was: hij bleef nieuwsgierig en lichtvoetig, zelfs in zijn meest uitgekiende choreografieën. 

Dat dit hommageprogramma juist in Carré plaatsvindt, is niet voor niets. Koninklijk Theater Carré was voor Van Manen een plek van experiment en durf. Juist hier had hij het lef om risico’s te nemen en hier werd Live geboren. Met Hans van Manen in Carré keert Het Nationale Ballet terug naar dat begin. Niet om nostalgisch te doen, maar om te laten zien hoe actueel zijn werk nog altijd is.

Te zien van donderdag 30 april t/m zondag 3 mei 2026. Kijk voor meer info en tickets op carre.nl, operaballet.nl.