Chris Reid liet een leven van Lamborghini’s en hippe feesten achter en woont nu in de Zuid-Afrikaanse bush, in een hut van modder. Van gevierd architect tot sangoma, een traditioneel genezer.

Zijn armen hangen vol met kralen in wit, rood en blauw. Om zijn gespierde lijf een doek met de print van een luipaard. Chris Reid (45) zit relaxed op de grond in zijn hut in de Zuid-Afrikaanse Oostkaap met een joint relaxed in zijn mondhoek. Boven de deur hangen de horens van een koe, hét teken dat er in deze hut een sangoma, een traditioneel genezer, woonachtig is. Reid is dokter, psycholoog en priester in één. Zuid-Afrikanen komen bij hem voor advies en voor behandeling met geneeskrachtige kruiden.

Van Rolls tot roeping

“Als je me twintig jaar geleden had verteld dat ik er nu zo bij zou zitten dan had ik je uitgelachen,” zegt Reid breeduit lachend. Hij deelt zijn huis, zonder elektriciteit of stromend water, met acht lokale Zuid-Afrikanen. Zijn woning ligt diep in een vallei in de arme provincie Oostkaap. Reid verbouwt zijn eigen groenten en houdt koeien, geiten en kippen. Dat is te ruiken. Maar het kan Reid niets schelen. Op blote voeten loopt hij door de modder en mest.

Zijn leven is op zijn zachts gezegd turbulent te noemen. Na zijn jeugd in Zimbabwe te hebben doorgebracht, begon Reid zijn carrière als fokker van renpaarden in Johannesburg. Daarna volgde een korte periode waarin hij als stripper en fotomodel werkte. Een periode die hij vervolgde met een studie horticultuur aan de Universiteit van Pretoria. De liefde voor de natuur combineerde hij met zijn kakineuze achtergrond in het vormgeven van tuinen. Reid werd een veelgevraagde tuinarchitect en op jonge leeftijd was hij al eclatant rijk. In zijn jonge jaren bewoonde hij een huis in de sjieke wijk Sandton in Johannesburg en reed een Lamborghini en een Rolls-Royce. “De Rolls voor als ik naar mensen met oud geld ging. En de Lambo om indruk te maken op klanten met nieuw geld.”

Zijn flappen jaagde hij er in recordtempo doorheen aan coke en crack. Zijn leven stortte in. Vlak voor zijn dertigste verjaardag zette zijn zus de verslaafde Reid op het vliegtuig naar zijn ouders in de provincie Oostkaap. Zijn zieke moeder was daarheen verhuisd om te sterven aan de gevolgen van kanker. Van het hectische 24-uurs leven in Johannesburg belandde hij ineens op het rustige platteland. “Voorbestemd,” denkt Reid nu. Zijn hele levensloop was bedoeld om hem in de Oostkaap te krijgen. Reid zou naar deze regio gebracht door zijn voorouders. Voorbestemd om sangoma te worden.

Wilde hij niet gewoon zijn westerse leven ontvluchten? Was dit niet de enige uitweg van zijn veel te hectische bestaan? Reid is heel stellig in zijn antwoord. “Je kiest er niet voor om sangoma te worden. Het is een roeping. Eigenlijk had mijn moeder sangoma moeten worden maar ze had haar roeping niet beantwoord. Tijdens de apartheid in Zuid-Afrika was dat als blanke niet voor de hand liggend. Nu werd de roeping doorgegeven aan mij. Ik was er wel klaar voor om met het westerse leven te breken.”

Zijn ouders accepteerden zijn roeping. Net zoals ze hem, met moeite, accepteerden toen hij op zijn zestiende vertelde dat hij homo was. “Ik wist dat al op mijn dertiende, maar ik durfde er niet openlijk over te praten. Ik keerde me af van thuis en was er bijna nooit. Mijn vader was een boer en vond homoseksualiteit onnatuurlijk.” En dan lachend: “Ik was stoned toen ik het op mijn zestiende aan mijn moeder vertelde. Eerst vroegen mijn ouders zich af wat ze verkeerd hadden gedaan. Maar eigenlijk heeft de openheid er voor gezorgd dat we dichter bij elkaar kwamen. Mijn vader schreef me later een brief waarin hij zei dat hij toch van me hield.”

Blank meisje

In zijn huidige omgeving weten de meeste mensen over zijn seksuele voorkeur. Dat is vrij bijzonder. “Homoseksualiteit is niet open in de Afrikaanse cultuur,” zegt Reid. “Maar ik verberg niet wie ik ben. Ik woon hier samen met acht lokale Zuid-Afrikanen en ze vinden het allemaal prima. Wat je ’s nachts in je slaapkamer doet, is je eigen zaak. Mijn partner komt hier ook op bezoek. Maar we tonen geen affectie in het publiek. Dat geldt overigens ook voor hetero’s – Zuid-Afrika is vrij conservatief.”

Zijn sangoma-naam, Ntombemhlophe, verraadt ook niets van zijn identiteit. Ntombemhlophe betekent: ‘hij die zuiver is van binnen en dient’, maar ook, ‘blank meisje’. “Het is een grapje maar zegt ook iets over de hoge mate waarin ik word geaccepteerd,” zegt Reid terwijl hij weer een trek van zijn joint neemt. “Ik vind het wel bijzonder dat ik niet word veroordeeld. In mijn jeugd was dat heel anders. In Zimbabwe en Zuid-Afrika draait veel om mannelijkheid, om rugby, jacht en geweren. Daar had ik niets mee. Ik heb tijdens mijn school- en studietijd flink wat klappen gehad van blanke jongens omdat ik homo ben.”

De zon probeert boven de heuvels uit te komen. Het is vroeg in de ochtend als Reid naar de rivier in zijn vallei loopt voor een ceremonie om de voorouders te eren. Voorouders zijn vreselijk belangrijk voor sangomas. Ze krijgen van de voorouders’ geesten advies waarmee ze anderen dan weer kunnen helpen. Reid waadt door de koude rivier en zoekt een plekje op de ronde stenen in de bedding. “Ik heb geen gemakkelijke weg gekozen. Vooral de training om sangoma te worden was zwaar. Je krijgt dan een sangoma als leermeester en moet in de eerste fase van je training álles voor hem doen. Wassen, eten maken, water halen en altijd knielen voordat ik een huis binnen gaat. Allemaal bedoeld om je van je ego te scheiden. Daarnaast leer je om je gedachten te laten gaan om zo in trance geraken. Dat is moeilijk voor westerlingen die altijd alles in de hand willen houden. Iedere dag nemen we een medicijn, waar onder andere boomschors in zit, om onze dromen te stimuleren. Via die dromen communiceren we met onze voorouders. En tenslotte leren we natuurlijk over de geneeskracht van de natuur.”

De training, die bij Reid vier jaar duurde, heeft nog een handicap: alcohol en seks zijn uitgesloten. Vooral dat laatste viel niet mee. “Het celibaat valt mij zwaar, ik denk dat daarom vooral vrouwen sangoma worden. Zij hebben meer discipline. Ik heb één keer de regels gebroken. De sangoma die mijn mentor was, had het direct door en zette mij stappen terug in mijn training. Tussendoor heb ik wel gedacht: ‘ik stop ermee’. Maar nu ben ik heel gelukkig dat ik heb doorgezet. Dit is wie ik ben.” Reid is nu al twaalf jaar sangoma.

Nog eentje

Zijn nieuwe identiteit weerhield hem in eerste instantie bij het zoeken naar een vriend. “De meeste homo’s vonden me maar vreemd.” Maar elf jaar geleden trof Reid een gelijkgestemde geest. “Een aantal Kaapstedelingen vroeg mij om te helpen met wiet te zoeken, hier in de omgeving. Zij vertelden over hun vriend, een andere blanke homoseksuele sangoma. En ze stelden een ontmoeting voor. Dat wuifde ik een beetje weg – ik kon mij niet voorstellen dat er nóg een blanke gay sangoma was. Maar ze drongen aan, namen mij mee naar Kaapstad en nodigden ons beiden uit voor een etentje. Het klikte meteen. Na het eten ben ik met hem naar huis gegaan en pas na drie weken ben ik weer vertrokken. Wij begrijpen elkaar.” Nu reist Reid op-en-neer tussen de Oostkaap en de Westkaap waar zijn partner woont en tegenwoordig als astroloog werkt.

“In Kaapstad loop ik er ook zo bij.” Reid refereert aan zijn kettingen, rokje en blote voeten. “Hoewel dat een vrij tolerante stad is, zou ik toch liever altijd hier zijn. In de bush.” Hij kijkt omhoog. De lucht is vol regen. “Maar ik móét naar de stad. Om geld te verdienen. Ik schrijf boeken voor tieners over sangomas en organiseer soms reizen naar mijn huis zodat toeristen meer kunnen leren over het leven hier en tot rust kunnen komen.” Ander inkomen genereert Reid uit zijn ‘praktijk’ – patiënten die een klein bedrag betalen voor advies. De problemen zij aan hem voorschotelen variëren van mensen die emotioneel in de knoop zitten of hun huis willen laten zuiveren van slechte invloeden tot patiënten die lijden aan kanker of aids. “Hiv en aids interesseren mij enorm. Het is een enorm probleem in dit land.

Veel van onze medicatie is controversieel bij de westerse geneeskunde. In de bestrijding van aids zijn aidsremmers nodig, die hebben wij niet, maar wij kunnen wél helpen om het immuunsysteem sterker te maken.”

Vuurwater op de keien smijten

Intussen gaat de ceremonie gewoon door. Reid staat op en neemt een slok van zijn umqombothi – zijn zelf gebrouwen bier – en giet daarna het restant uit de plastic kan op de stenen in de rivier. Wodka en whisky volgen dezelfde weg. De verspilling is een offer aan de voorouders. Reid snijdt een kip de keel door. Ook het bloed verdwijnt in het water. Dieren zijn belangrijke bezittingen op het platteland en er één doden is een groot offer aan de voorouders. Aan Reids zijde bevindt zich de 25-jarige Zuid-Afrikaan Matthew Cook op zijn knieën. De hele ceremonie wordt voor hem uitgevoerd. Cook is een twaza, een sangoma in opleiding, en Reid is zijn leermeester. Beide mannen zijn blank. Steeds meer blanken worden sangoma en omarmen de zwarte Afrikaanse traditie “Tijdens de apartheid mochten we niet met zwarten mixen. We hadden geen toegang tot hun sjamanisme. Het pad om een sjamaan te worden was daarom verdwenen in onze witte cultuur. Nu kan het wel.” Eigenlijk is Reid zelf een levende brug tussen blanken en zwarten in Zuid-Afrika. “Ik maak deel uit van de verandering in Zuid-Afrika en denk dat ik mensen kan helpen te integreren. Er zijn nog zo veel misverstanden tussen de culturen. Veel blanken snappen niet hoe zwarten leven en wat hun spiritualiteit betekent. Ik kan ze daarover vertellen.”

Een gemakkelijke weg is het niet. “Mensen zijn bang voor het onbekende, denken dat wij duistere krachten hebben. Laatst werd er iemand gevonden met afgehakte ledematen – denken sommige mensen dat wij daarachter zitten om die ledematen als muti, als medicijn, te gebruiken… Het is ook niet altijd gemakkelijk om serieus genomen te worden. Als ze me zien lopen denken veel blanken dat ik op weg ben naar een verkleedpartijtje. Zwarte Zuid-Afrikanen respecteren me meer. Ze weten dat het een moeilijke weg is om sangoma te zijn.” Maar de flamboyante en uitgesproken Reid kent geen wrok. “Ik ben gelukkiger dan ik ooit ben geweest. Van mijn oude leven mis ik weinig, ik houd niet meer van de man die ik was geworden – de man bij wie het ego belangrijk was en het leven vooral om luxe en geld draaide. Nu woon ik op een prachtige plek en doe ik schitterende dingen met fantastische mensen. De enige zorg die ik nu soms heb, is het vinden van eten – we zijn zo nu en dan hongerig, maar redden het altijd wel weer. We weten hoe te leven van het bos.” De stadsjongen is één geworden met de natuur.

Meer weten over Chris Reid of zelfs bij hem op bezoek? www.purepondo.co.za

Tekst: Elles van Gelder, beelden: Tom van der Leij.